Κείμενα



Σε αυτή τη φιλότεχνη ενότητα θα αναρτώνται κείμενα, αποσπάσματα ή πλήρη, αποφθεγματικά ή πιο εκτενή, λογοτεχνικά και όχι, που θεωρούμε ότι έχουν κάποιο ενδιαφέρον και συνάδουν με το πνεύμα και την αισθητική του «Φεγγίτη».

Αν και δεν υπάρχει περιορισμός σε ό,τι αφορά στη θεματική τους, οι δύο βασικοί άξονες είναι: Τέχνη και Σκέψη –
και πάντως θα βρίσκονται πάντοτε εκτός επικαιρότητας.

Καλές αναγνώσεις!


"The unread story is not a story..."

Ursula K. Le Guin



Vasily Kandinsky, "Several Circles" (1926)
Vasily Kandinsky, "Several Circles" (1926)

[Οι κυριάρχοι του κόσμου]

Για όλα τα παραπέρα στηρίζομαι στην άποψη ότι η τάση για καταστροφή είναι μια πρωτογενής, αυτόνομη ορμή του ανθρώπου, και επαναλαμβάνω ότι αποτελεί το ισχυρότερο εμπόδιο του πολιτισμού. Σε κάποιο σημείο αυτής της έρευνας κάναμε τη διαπίστωση πως ο πολιτισμός είναι μια ιδιαίτερη διαδικασία που κυλάει πάνω από την ανθρωπότητα, και την ιδέα αυτή την έχουμε διατηρήσει μέχρι τώρα. Προσθέτουμε πως είναι μια διαδικασία στην υπηρεσία του έρωτα, που επιδιώκει να συνενώσει ξεχωριστά άτομα, μετά οικογένειες, αργότερα φυλές, λαούς, έθνη σε μια μεγαλύτερη ενότητα – στην ανθρωπότητα. Αυτά τα ανθρώπινα πλήθη πρέπει να συνδεθούν μεταξύ τους σεξουαλικά· μόνη της η αναγκαιότητα, τα πλεονεκτήματα της εργατικής κοινότητας, δε θα τα συγκρατήσουν. Σε αυτό το πρόγραμμα του πολιτισμού αντιστέκεται όμως η φυσική ορμή της επιθετικότητας του ανθρώπου, η εχθρότητα του ενός απέναντι σε όλους και όλων απέναντι στον ένα. Αυτή η ορμή της επιθετικότητας είναι απόγονος και κύριος εκπρόσωπος της ορμής του θανάτου, που τη βρήκαμε δίπλα στον έρωτα και μοιράζεται μαζί του την κυριαρχία του κόσμου.*


*Sigmund Freud, Ο πολιτισμός πηγή δυστυχίας, (μτφρ.) Γιώργος Βαμβαλής, εκδ. Επίκουρος, Αθήνα, 1974.




Goya, "Seated Giant" (1818)
Goya, "Seated Giant" (1818)

[Κάθαρσις]

Βέβαια. Έπρεπε να σκύψω μπροστά στον ένα και, χαϊδεύοντας ηδονικά το μαύρο σεβιότ -παφ, παφ, παφ, παφ-, «έχετε λίγη σκόνη» να ειπώ, «κύριε Άλφα».

Ύστερα έπρεπε να περιμένω στη γωνία, κι όταν αντίκριζα την κοιλιά του άλλου, αφού θα 'χα επί τόσα χρόνια παρακολουθήσει τα αισθήματα και το σφυγμό της, να σκύψω άλλη μια φορά και να ψιθυρίσω εμπιστευτικά: «Αχ, αυτός ο Άλφα, κύριε Βήτα...».

Έπρεπε, πίσω από τα γυαλιά του Γάμμα, να καραδοκώ την ιλαρή ματιά του. Αν μου την εχάριζε, να ξεδιπλώσω το καλύτερο χαμόγελό μου και να τη δεχτώ όπως σε μανδύα ιππότου ένα βασιλικό βρέφος. Αν όμως αργούσε, να σκύψω για τρίτη φορά γεμάτος συντριβή και ν' αρθρώσω: «Δούλος σας, κύριε μου».

Αλλά πρώτα πρώτα έπρεπε να μείνω στη σπείρα του Δέλτα. Εκεί η ληστεία γινόταν υπό λαμπρούς, διεθνείς οιωνούς, μέσα σε πολυτελή γραφεία. Στην αρχή, δε θα υπήρχα. Κρυμμένος πίσω από τον κοντόπαχο τμηματάρχη μου, θα οσφραινόμουν. Θα είχα τρόπους λεπτούς, αέρινους. Θα εμάθαινα τη συνθηματική τους γλώσσα. Η ψαύσις του αριστερού μέρους της χωρίστρας θα εσήμαινε: «πεντακόσιες χιλιάδες». Ένα επίμονο τίναγμα της στάχτης του πούρου θα έλεγε: «σύμφωνος». Θα εκέρδιζα την εμπιστοσύνη όλων. Και μια μέρα, ακουμπώντας στο κρύσταλλο του τραπεζιού μου, θα έγραφα εγώ την απάντηση: «Ο αυτόνομος οργανισμός μας, κύριε Εισαγγελεύ...».

Έπρεπε να σκύψω, να σκύψω, να σκύψω. Τόσο που η μύτη μου να ενωθεί με τη φτέρνα μου. Έτσι βολικά κουλουριασμένος, να κυλώ και να φθάσω.

Κανάγιες!

Το ψωμί της εξορίας με τρέφει. Κουρούνες χτυπούν τα τζάμια της κάμαράς μου. Και σε βασανισμένα στήθη χωρικών βλέπω να δυναμώνει η πνοή που θα σας σαρώσει.

Σήμερα επήρα τα κλειδιά κι ανέβηκα στο ενετικό φρούριο. Επέρασα τρεις πόρτες, τρία πανύψηλα κιτρινωπά τείχη, με ριγμένες επάλξεις. Όταν βρέθηκα μέσα στον εσωτερικό, τρίτο κύκλο, έχασα τα ίχνη σας. Κοιτάζοντας από τις πολεμίστρες, χαμηλά, τη θάλασσα, την πεδιάδα, τα βουνά, ένιωθα τον εαυτό μου ασφαλή. Εμπήκα σ' ερειπωμένους στρατώνες, σε κρύπτες όπου είχαν φυτρώσει συκιές και ροδιές. Εφώναζα στην ερημιά. Επερπάτησα ολόκληρες ώρες σπάζοντας μεγάλα, ξερά χόρτα. Αγκάθια κι αέρας δυνατός κολλούσαν στα ρούχα μου. Με ήβρε η νύχτα...*


*Κώστας Καρυωτάκης




Auguste Rodin,  "Study of a nude female figure (Satyress)" (1905–8)
Auguste Rodin, "Study of a nude female figure (Satyress)" (1905–8)

[Στον δρομο του Έρωτα]

Στον δρόμο του Έρωτα (όπως και στον δρόμο του Θανάτου, που είναι δύσκολος κι αυτός) δε θα βρεις –άμα τον αντικρίζεις σοβαρά– κανένα φως, καμιάν απόκριση, ούτε σημάδι, ούτε χαραγμένο δρόμο, για να σε βοηθήσουν. Και για τα δυο τούτα καθήκοντα, που κρατάμε κρυμμένα μέσα μας και τα παραδίνουμε στους άλλους χωρίς να φωτίσουμε το μυστικό τους, δεν υπάρχουν γενικοί κανόνες. Όσο όμως πιο πολύ αποζητάμε τη μοναξιά στη ζωή μας, τόσο περισσότερο ζυγώνουμε το μεγάλο νόημα του έρωτα και του θανάτου. Οι απαιτήσεις που, τραχύς και δύσκολος, ο έρωτας έχει απ' τη ζωή μας σ' όλη της την πορεία, είναι πάρα πολύ βαριές, κι εμείς, στα πρώτα μας βήματα, είμαστε πολύ αδύναμοι μπροστά τους. Αν όμως σταθούμε καρτερικοί και δεχτούμε τον έρωτα αυτόν σαν τραχιά μαθητεία –αντίς να χανόμαστε σ' όλα εκείνα τα εύκολα και κούφια παιχνίδια, που επινόησε ο άνθρωπος για να μην αντικρίζει κατάματα τη βαθύτατη σοβαρότητα της ζωής– ίσως τότε, κείνοι που θα 'ρθουν καιρό έπειτ' από μας, να νοιώσουν μια κάποια πρόοδο κι ένα ξαλάφρωμα· και θα 'ταν σημαντικό τούτο.                                                                                                                                                                                                     Σήμερα μόλις, μπορούμε κι αντικρίζουμε χωρίς προκατάληψη τις σχέσεις του ενός ανθρώπου με τον άλλον· οι προσπάθειές μας να «ζήσουμε» αυτές τις σχέσεις δεν έχουν μπροστά τους κανένα πρότυπο, κανένα παράδειγμα για να τις οδηγήσει. Κι όμως μέσα στο διάβα του καιρού υπάρχουν μερικά πρότυπα, που άλλο δε θέλουν παρά να βοηθήσουν τα δισταχτικά πρώτα μας βήματα.*


*Rainer Marie Rilke, Γράμματα σ' έναν νέο ποιητή, (μτφρ.) Μάριος Πλωρίτης, εκδ. Ίκαρος, Αθήνα, 2000.




Georgia O’Keeffe, "Sky above Clouds IV" (1965)
Georgia O’Keeffe, "Sky above Clouds IV" (1965)

[Η πρωτοβουλία του αναγνώστη]

Η πρωτοβουλία του αναγνώστη συνίσταται στο να κάνει μια εικασία για την intentio operis (για τον σκοπό του έργου). Αυτή η εικασία πρέπει να επικυρώνεται από το σύνολο του κειμένου ως οργανική ολότητα, χωρίς ωστόσο να σημαίνει ότι μπορεί να γίνει μία και μόνη ερμηνευτική εικασία για ένα κείμενο. Κατ' αρχήν μπορούν να γίνουν άπειρες. Αλλά εν τέλει οι εικασίες θα δοκιμαστούν πάνω στη συνοχή του κειμένου και η κειμενική συνεκτικότητα δεν μπορεί παρά να αποκλείσει ορισμένες άστοχες εικασίες. Ένα κείμενο είναι ένα τέχνασμα που τείνει να παραγάγει τον πρότυπο αναγνώστη του. Ο εμπειρικός αναγνώστης είναι αυτός που κάνει κάποια εικασία για τον τύπο του πρότυπου αναγνώστη που αιτεί το κείμενο. Πράγμα που σημαίνει ότι ο εμπειρικός αναγνώστης είναι εκείνος που δεν επιχειρεί εικασίες σχετικές με τις προθέσεις του εμπειρικού συγγραφέα αλλά σχετικές με τις προθέσεις του πρότυπου συγγραφέα. Πρότυπος συγγραφέας είναι εκείνος που ως κειμενική στρατηγική τείνει να παραγάγει έναν ορισμένον πρότυπο αναγνώστη.

Να λοιπόν που σ' αυτό το σημείο συμπίπτουν η έρευνα γύρω από την πρόθεση του συγγραφέα με την έρευνα για την πρόθεση του έργου. Συμπίπτουν, τουλάχιστον με την έννοια ότι (πρότυπος) συγγραφέας και έργο (ως συνεκτικότητα του κειμένου) αποτελούν το δυνάμει σημείο στο οποίο στοχεύει η εικασία. Το κείμενο δεν είναι τόσο παράμετρος η οποία χρησιμεύει για την επικύρωση της ερμηνείας, αλλά μάλλον αντικείμενο το οποίο κατασκευάζει η ερμηνεία στην κυκλική της προσπάθεια να κυρωθεί στη βάση αυτού που κατασκευάζει. Κατ' εξοχήν ερμηνευτικός κύκλος, βέβαια.*


* Eco Umberto, Τα όρια της ερμηνείας, (μτφρ). Κονδύλη Μαριάννα, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2018.




Amadeo de Souza Cardoso, "The Stronghold" (1912)
Amadeo de Souza Cardoso, "The Stronghold" (1912)

[Ζω είναι είμαι άλλος]

Ζω είναι είμαι άλλος. Ούτε να αισθάνομαι είναι δυνατόν αν σήμερα αισθάνομαι όπως αισθάνθηκα χτες: αισθάνομαι σήμερα το ίδιο με χτες δεν είναι αισθάνομαι -είναι θυμάμαι σήμερα τι αισθάνθηκα χτες, είμαι το ζωντανό πτώμα αυτού που ήταν χτες η ζωή που χάθηκε.

Να σβήνεις τα πάντα από τον πίνακα από τη μια μέρα στην άλλη, να είσαι νέος με κάθε νέο ξημέρωμα, σε μια διαρκώς ανανεούμενη παρθενικότητα της συγκίνησης -αυτό, και μόνο αυτό, αξίζει τον κόπο να είμαστε ή να έχουμε, για να είμαστε ή να έχουμε αυτό που ατελώς είμαστε.

Αυτό το ξημέρωμα είναι το πρώτο του κόσμου. Ποτέ ακόμη αυτό το ροδαλό χρώμα που γίνεται κίτρινο αχνό κι ύστερα λευκό θερμό δε στάθηκε έτσι πάνω στα πρόσωπα με τα οποία τα σπίτια της δύσης κοιτάζουν με τα άπειρα τζαμένια μάτια τους τη σιωπή που έρχεται μέσ' από το φως που δυναμώνει. Ποτέ δεν υπήρξε αυτή η ώρα, μήτε αυτό το φως, ούτε αυτό το ον που είμαι εγώ. Αύριο αυτό που θα υπάρξει θα είναι άλλο, και αυτό που θα δω θα είναι ιδωμένο από καινούργια μάτια, γεμάτα με νέα όραση.

Ψηλά βουνά της πόλης! Απέραντα αρχιτεκτονήματα που σε απότομες πλαγιές συγκρατούν και μεγεθύνουν, διαστρωμάτωση κτηρίων συσσωρευμένων το ένα πάνω στο άλλο, που το φως υφαίνει με σκιές και εγκαύσεις -είστε σήμερα, είστε εγώ, γιατί σας βλέπω, είστε αυτό που [θα είμαι;] αύριο, και σας αγαπώ γερμένος στην κουπαστή σαν ένα πλοίο που διασταυρώνεται με άλλο πλοίο και αφήνει στο πέρασμά του άγνωστες νοσταλγίες.*


*Fernando Pessoa, Το Βιβλίο της Ανησυχίας, (μτφρ.) Μαρία Παπαδήμα, εκδ. Εξάντας, Αθήνα, 2007.




 Bronze handle attachment in the form of a satyr mask, 2nd century B.C.
Bronze handle attachment in the form of a satyr mask, 2nd century B.C.

[Η μουσική!]

Η αλήθεια συμβολοποιείται, παίρνει στη δούλεψή της το φαίνεσθαι, επομένως κι όλες τις Τέχνες που το εκφράζουν. Εδώ όμως εντοπίζεται, σαφώς, μια ουσιώδης απόκλιση απ' την παλιότερη Τέχνη: τώρα όλα τα καλλιτεχνικά μέσα καλούνται να βοηθήσουν από κοινού· έτσι, τ' αγάλματα ζωντανεύουν, περπατούν, η σκηνογραφία τροποποιείται: πάνω στον ίδιο τοίχο απεικονίζεται πότε ο ναός, πότε τ' ανάκτορα. Παρατηρούμε, δηλαδή, μια κάποια αδιαφορία προς το φαίνεσθαι, τ' οποίο καλείται, αίφνης, να παραιτηθεί απ' τα αιώνια δικαιώματά του και τις κυρίαρχες επιταγές του. Το φαίνεσθαι δεν εκλαμβάνεται πια ως επίφαση, αλλ' ως σύμβολο, ως σημείο αλήθειας: εξ ου κ' η –καθαυτό σκανδαλιστική– συγχώνευση των καλλιτεχνικών μέσων. Η σαφέστερη ένδειξη αυτής της υποτίμησης που υπέστη το φαίνεσθαι, είν' η μάσκα.

Η αξίωση που προβάλλει, λοιπόν, η διονυσιακή Τέχνη στον θεατή είναι να βλέπει τα πάντα μεταμορφωμένα από μια μαγική δύναμη· να βλέπει πέρ' από σύμβολα, να 'ναι όλος ο κόσμος της σκηνής και της ορχήστρας το βασίλειο του θεάματος. Ποια δύναμη θα τον φέρει σε τέτοια ψυχική διάθεση; Ποια δύναμη θα κάνει τα θαύματα πιστευτά και θα προβάλλει μπροστά στον θεατή έναν κόσμο μαγικό; Ποιος νίκησε τη δύναμη του φαίνεσθαι, υποβιβάζοντάς το σε απλό σύμβολο;                                                                                                                                                                                                                – Η  μ ο υ σ ι κ ή!*


*Friedrich Nietzsche , Διόνυσος κατά Εσταυρωμένου, (μτφρ.) Βαγγέλης Δουβαλέρης, εκδ. Κατάρτι, Αθήνα, 2009.




Constantin Mitrofanovitsh Flórinsky, "Temple of Amour" (1907)
Constantin Mitrofanovitsh Flórinsky, "Temple of Amour" (1907)

[Υποκειμενικές απόψεις περί Τέχνης]

«Στην τέχνη δεν καταφέρνεις τίποτα, αν δεν απαλλαγείς από τις έτοιμες ιδέες. Πρέπει να επεξεργαστείς τη δική σου θέση, την προσωπική σου άποψη –χωρίς ποτέ, βέβαια, να παραβλέπεις τον κοινό νου– και, όσο δουλεύεις, να τη διαφυλάσσεις σαν κόρη οφθαλμού».

«Καθετί νέο στην τέχνη εμφανίστηκε για να ανταποκριθεί σε μια πνευματική ανάγκη, και σκοπό του έχει να θέτει ερωτήματα που αφορούν πρωταρχικά την εποχή μας».

«Οι επαγγελματίες σηκώνουν με αδιαφορία τους ώμους και προλέγουν ότι τα σοβαρά, σημαντικά έργα δεν έχουν επιτυχία στο μεγάλο κοινό... Η μαζική δημοτικότητα δηλώνει αυτό που εννοούμε μαζική κουλτούρα, όχι τέχνη».

«Για να γίνει κανείς καλλιτέχνης δεν χρειάζεται απλώς κάτι, να αποκτήσει τις τεχνικές και τις μεθόδους του επαγγέλματος. Για να γράψεις καλά, όπως είπε κάποιος, πρέπει να ξεχάσεις τη γραμματική».

«Δεν υπάρχει πιο άσκοπο πράγμα από τη λέξη "έρευνα" όταν εφαρμόζεται σ' ένα έργο τέχνης. Κρύβει ανικανότητα, εσωτερικό κενό, έλλειψη αληθινής δημιουργικής συνείδησης, ταπεινή ματαιοδοξία».

«Η έννοια της πρωτοπορίας στην τέχνη δεν έχει νόημα. Καταλαβαίνω τη σημασία της στον αθλητισμό».

«Το έργο τέχνης κουβαλάει μέσα του μιαν ακέραιη αισθητική και φιλοσοφική ενότητα, είναι οργανισμός που ζει και αναπτύσσεται σύμφωνα με τους δικούς του νόμους».

«Ο ποιητής δεν χρησιμοποιεί περιγραφές του κόσμου – συμμετέχει στη δημιουργία του».

«Είναι φανερό ότι η τέχνη δεν μπορεί να διδάξει τίποτα, εφόσον επί τέσσερις χιλιάδες χρόνια η ανθρωπότητα δεν έμαθε απολύτως τίποτα».

«Η έμπνευση του καλλιτέχνη γεννιέται κάπου στις πιο βαθιές πτυχές του εγώ του· αποκλείεται να του την υπαγορεύσουν εξωτερικές, "επαγγελματικές" σκέψεις. Συνδέεται με τον ψυχισμό και τη συνείδησή του· πηγάζει από ολόκληρη την κοσμοθεωρία του».

«Ο καλλιτέχνης έχει καθήκον να είναι ήρεμος. Δεν έχει δικαίωμα να δείχνει τη συγκίνησή του, τη συμμετοχή του, να αδειάζει την ψυχή του στους θεατές. Κάθε συγκίνηση για κάτι πρέπει να αποκτήσει μορφή ολύμπιας αταραξίας. Μόνον έτσι θα μπορέσει να μιλήσει ο καλλιτέχνης για πράγματα που τον συγκινούν».

«Η γνήσια καλλιτεχνικη εικόνα βασίσεται πάντοτε σε έναν οργανικό σύνδεσμο μεταξύ ιδέας και φόρμας».

«Φυσικά η άποψή μου είναι υποκειμενική. Έτσι όμως πρέπει να γίνεται στην τέχνη».*


*Andrei Tarkovsky, Σμιλεύοντας τον Χρόνο, (μτφρ.) Σεραφείμ Βελέντζας, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα, 1987.